Odkrycie unikatowej ikony w kształcie krzyża w Niedrzwicy Dużej

W ostatnim tygodniu do urzędu konserwatorskiego w Lublinie trafił niezwykły zabytek – ikona w kształcie krzyża wykonana ze stopu miedzi. Odkrycie to miało miejsce podczas badań archeologicznych prowadzonych na terenie gminy Niedrzwica Duża przy użyciu wykrywaczy metali. Za organizację tych poszukiwań odpowiada Stowarzyszenie Eksploracyjne „Odkrywcy Niedrzwicy”, a autorem odkrycia jest pan Jacek Zięba.

Ikona, będąca krzyżem napierśnym, posiada charakterystyczną przewleczkę z tyłu, co wskazuje na jej związek z prawosławnymi wspólnotami staroobrzędowców, wyznania powstałego w wyniku rozłamu w Rosyjskim Kościele Prawosławnym.

Historia tego typu krzyży sięga czasów carskich. W latach 1722–1723 car Piotr I oraz Święty Synod wprowadzili zakaz wytwarzania i sprzedaży odlewanych ikon. Mimo to, staroobrzędowcy przez kolejne dwa wieki pozostawali głównymi producentami tego typu dewocjonaliów, pomimo sprzeciwu władz.

Nie tylko staroobrzędowcy korzystali z takich krzyży. Były one popularne również wśród chłopskiej ludności Rosji. Jak zanotowano w dokumencie z 1846 roku, były one powszechnie obecne w rosyjskich domach, gdzie pełniły funkcję amuletów i przedmiotów kultowych.

Początkowo głównym ośrodkiem produkcji tych krzyży była Pustelnia Wygowska na rosyjskim pomorzu. Jednak w drugiej połowie XVIII wieku, nowym centrum kultury staroobrzędowej stała się miejscowość Guślica pod Moskwą. Tutaj rozwinęła się wyjątkowa kultura artystyczna, w której kopiowano książki, produkowano krzyże i ikony oraz malowano różne przedmioty.

Charakterystyczną cechą krzyży produkowanych w Guślicach były sześcioskrzydłe cherubiny po bokach środkowej poprzeczki. Dokumenty z epoki Mikołaja I potwierdzają ich szeroką rozpowszechnioną wśród staroobrzędowców.

Odkryty w Niedrzwicy Dużej krzyż ma wymiary 8 x 5 cm i datowany jest na XVIII – XIX wiek. Aktualnie jeszcze nie poddano go konserwacji, co uniemożliwia dokładne określenie jego wieku i pochodzenia. Po przeprowadzeniu konserwacji i oczyszczeniu zanieczyszczeń, będzie możliwe dokładniejsze datowanie i potencjalne zidentyfikowanie miejsca jego produkcji.

Warto również podkreślić, że staroobrzędowcy nie byli ruchem jednolitym i często dzielili się na różne odłamy. Różnice te mogą być widoczne na ikonach i krzyżach, co może pomóc w dalszej analizie i zrozumieniu historii tego konkretnego zabytku.

fot. FB Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków

źródło: FB Lubelski Wojewódzki Konserwator Zabytków